تعریف کشتی در حقوق حملونقل دریایی
موضوع محوری حقوق حملونقل دریایی، کشتی است. کشتی وسیلهای است که قابلیت شناوری بر سطح آب را دارد و میتواند، متناسب با ظرفیت خود، بار یا مسافر حمل کند. همین کارکرد، مبنای تعریف قانونی کشتی را شکل میدهد.
قانونگذار ایران در بند چهارم ماده ۵۲ قانون دریایی، کشتی را چنین تعریف میکند:
«کشتی به هر وسیلهای اطلاق میشود که برای حمل کالا در دریا به کار میرود.»
شمول وسایل چندمنظوره در تعریف کشتی
با پیشرفت فناوری، وسایلی مانند هواپیماهای شناور یا «هاورکرافت» ساخته شدهاند که امکان حرکت بر سطح دریا را نیز دارند. در خصوص شمول این وسایل در تعریف کشتی، اختلافنظر وجود دارد.
به نظر میرسد هرگاه این وسایل عملاً خدمات حمل دریایی ارائه دهند، باید آنها را کشتی تلقی کرد. در این حالت، مقررات حقوق دریایی بر آنها حاکم میشود. برخورداری وسیله از قابلیت حمل هوایی یا زمینی، مانع اطلاق عنوان کشتی در زمان انجام حمل دریایی نیست.
شناورهای فاقد نیروی محرکه مستقل
بسیاری از کشتیها دارای نیروی محرکه هستند و با اتکای به آن عملیات حملونقل دریایی را انجام میدهند. در مقابل، برخی شناورها فاقد این نیرو هستند و شناور دیگری آنها را یدک میکشد.
نمونه بارز این شناورها «دوبه» یا «کَرجی» است. این وسایل معمولاً برای حمل بار در رودخانهها یا انتقال کالا میان اسکله و محل لنگر کشتی به کار میروند.
وضعیت حقوقی دوبه و شناورهای یدکشونده
اگرچه اطلاق تعریف کشتی در قانون دریایی میتواند این شناورها را مشمول عنوان کشتی قرار دهد، اما نمیتوان آنها را بهطور مستقل کشتی دانست؛ مگر در مواردی که با نیروی خود حرکت کنند.
دوبه تنها بهواسطه شناور کشنده، قابلیت حمل پیدا میکند. در صورت بروز حادثه، مسئولیت اصولاً بر عهده مالک شناور کشنده قرار میگیرد، مگر آنکه نقص به ذات خود دوبه مربوط باشد.
به بیان دیگر، دوبه نقش ظرف حاوی کالا را دارد، در حالی که شناور دیگری عملیات حمل را انجام میدهد. همین رویکرد در «کنوانسیون سازمان ملل متحد راجع به شرایط ثبت کشتیها» مصوب ۷ فوریه ۱۹۸۶ نیز دیده میشود. این کنوانسیون، کشتی را شناور دریایی دارای نیروی محرکه مستقل میداند که در تجارت بینالمللی برای حمل کالا یا مسافر استفاده میشود.
اجزای کشتی و اهمیت آن در حقوق دریایی
شناخت اجزای کشتی، درک مبانی و قلمرو بسیاری از قواعد حقوق دریایی را تسهیل میکند. قانون دریایی ایران نیز با همین هدف، در ماده ۴۲ به اجزای کشتی پرداخته است.
بر اساس این ماده، در صورتی که کشتی در سند رهن توصیف نشده باشد، منظور از کشتی شامل بدنه، دکلها، لنگرها، سکانها، موتورها و کلیه وسایل لازم برای دریانوردی است.
با این حال، کشتی اجزای مهم دیگری نیز دارد که در قابلیت دریانوردی آن نقش اساسی ایفا میکنند. این قابلیت، یکی از تعهدات مهم مالک کشتی یا متصدی حمل به شمار میرود.
اجزای اصلی کشتی
اجزای اصلی کشتی عبارتاند از:
- دودکش کشتی که موتورخانه در زیر آن قرار دارد.
- پاشنه کشتی در بخش عقب شناور.
- پروانه کشتی که نیروی محرکه را ایجاد میکند.
- بدنه کشتی.
- لنگر کشتی برای تثبیت شناور در بستر دریا.
- سینه کشتی در جلوی شناور برای تسهیل حرکت.
- سینهسو در نقطه مقابل پاشنه کشتی.
- عرشه کشتی.
- پل فرماندهی بهعنوان مرکز هدایت کشتی.
انبار، عرشه و نحوه حمل کالا
بدنه کشتی شامل انبارهایی است که کالا در آنها نگهداری میشود. قاعده آن است که کالا در انبار کشتی قرار گیرد، نه بر روی عرشه.
حمل کالا روی عرشه، خطر ورود خسارت را افزایش میدهد. تکانههای کشتی و تلاطم دریا میتواند به محموله آسیب برساند. به همین دلیل، مقررات بینالمللی حملونقل دریایی، حمل روی عرشه را یا از شمول خود خارج کردهاند یا برای آن مقررات خاص در نظر گرفتهاند.
آبخور، فریبورد و خط شاهین
بدنه کشتی به دو بخش تقسیم میشود. بخش زیر سطح آب، «آبخور» و بخش بالای سطح آب «فریبورد» نام دارد. خطی به نام «خط شاهین بارگیری» این دو بخش را از یکدیگر جدا میکند.
این خط، میزان ایمن بارگیری کشتی را مشخص میسازد. افزایش بیش از حد وزن بار، آبخور را افزایش میدهد و خطر غرق شدن کشتی را به همراه دارد.
کنوانسیون خط شاهین کشتیها
به دلیل تمایل مالکان به بارگیری حداکثری، قانونگذار بینالمللی کنوانسیون خط شاهین کشتیها را در ۵ می ۱۹۳۰ تصویب کرد. ایران نیز در سال ۱۳۴۴ به این کنوانسیون ملحق شد.
بر اساس این کنوانسیون، هر کشتی باید دارای گواهینامه خط شاهین باشد. بنادر از پذیرش کشتی فاقد این گواهینامه خودداری میکنند.
تعادل کشتی و مخازن توازن (Ballast)
قابلیت دریانوردی تنها به میزان بار بستگی ندارد. تعادل کشتی نیز نقش تعیینکنندهای دارد. حتی کشتی بدون بار نیز ممکن است در معرض واژگونی قرار گیرد.
برای حفظ تعادل، کشتیها از سیستم توازن یا بالاست استفاده میکنند. در گذشته، کیسههای سنگ این وظیفه را انجام میدادند. امروزه، آب دریا جایگزین آنها شده است.
آب توازن و ملاحظات زیستمحیطی
پس از تخلیه بار، کشتی آب دریا را به مخازن توازن پمپاژ میکند. در این وضعیت، کشتی در حالت in-ballast قرار میگیرد. پیش از بارگیری مجدد، کشتی آب مخازن را تخلیه میکند که به آن de-ballasting میگویند.
این فرایند میتواند به انتقال گونههای مهاجم و آلودگیهای زیستمحیطی منجر شود. به همین دلیل، کشورها در سال ۲۰۰۴ کنوانسیون کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها را تصویب کردند. ایران نیز در سال ۱۳۸۹ به این کنوانسیون پیوست.
برگرفته و بازنویسیشده از: