تعریف ترانشیپمنت
ترانشیپمنت یا ترانسشیپمنت، که در گروه حملونقل دریایی فرهنگستان زبان و ادب فارسی گاه به «ترابری» نیز ترجمه شده است، به معنای تخلیه کالا از یک وسیله حمل و بارگیری مجدد آن در وسیله حمل دیگر است. این عملیات بخشی از فرآیند هندلینگ بار محسوب میشود و نقش اساسی در رساندن کالا به مقصد نهایی ایفا میکند.
از آنجا که ترانشیپمنت معمولاً در کشوری ثالث، یعنی غیر از کشور مبدأ و مقصد، انجام میشود، ادبیات اقتصادی آن را ذیل مفهوم صادرات مجدد نیز تحلیل میکند. در این معنا، ترانشیپمنت نه صرفاً یک اقدام فنی، بلکه عنصری مؤثر در زنجیره تجارت بینالمللی است.
آثار قراردادی و عملی ترانشیپمنت
ترانشیپمنت اصولاً با تغییر متصدی حمل و در نتیجه صدور بارنامه جدید همراه است. با این حال، در موارد استثنایی ممکن است متصدی حمل اولیه، انتقال بار را با استفاده از وسیله حمل دیگری که در اختیار همان متصدی است انجام دهد. در چنین فرضی، اگرچه وسیله حمل تغییر میکند، اما متصدی حمل ثابت باقی میماند.
در حالت معمول، انتقال بار میان وسایل حمل همنوع صورت میگیرد، اما ترانشیپمنت میتواند موجب تغییر نوع وسیله حمل نیز شود. برای مثال، کالا ممکن است از کامیون به کشتی یا از قطار به کامیون منتقل شود. این تنوع، آثار حقوقی متفاوتی از حیث مسئولیت و قانون حاکم ایجاد میکند.
انواع ترانشیپمنت از حیث نحوه اجرا
ترانشیپمنت از نظر نحوه اجرا به دو نوع مستقیم و غیرمستقیم تقسیم میشود.
ترانشیپمنت مستقیم
در ترانشیپمنت مستقیم، متصدی حمل بلافاصله پس از تخلیه کالا از وسیله حمل اول، آن را در وسیله حمل دوم بارگیری میکند. در این شیوه، کالا وارد انبار یا محوطه نگهداری نمیشود و هزینههای جانبی به حداقل میرسد.
ترانشیپمنت غیرمستقیم
در ترانشیپمنت غیرمستقیم، کالا پس از تخلیه، به انبار، اسکله یا بارانداز منتقل میشود و تا زمان ورود وسیله حمل دوم در آنجا نگهداری میگردد. این شیوه هزینههایی مانند انبارداری، هزینههای بندری و سایر مخارج متفرقه را به صاحب کالا تحمیل میکند.
به همین دلیل، متصدیان حمل معمولاً تلاش میکنند زمان تخلیه از وسیله حمل اولیه را با آمادگی وسیله حمل ثانوی هماهنگ کنند. آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۱ نیز با درک این تفاوتها، احکام ترانشیپمنت مستقیم و غیرمستقیم را بهطور مستقل در مواد ۱۷۰ تا ۱۷۲ تنظیم کرده است.
نقش بنادر و رویه گمرکی در ترانشیپمنت
عملیات ترانشیپمنت عمدتاً در بنادری انجام میشود که نقش لجستیکی برجسته و تجهیزات پیشرفته جابهجایی کالا دارند. این بنادر، برخلاف بنادر سنتی که صرفاً مبدأ یا مقصد حمل هستند، به عنوان بنادر مرکزی یا بنادر ترانشیپمنت شناخته میشوند و هسته اصلی شبکه حملونقل دریایی را تشکیل میدهند.
علاوه بر بنادر، اماکن گمرکی نیز محل رایج انجام ترانشیپمنت بینالمللی محسوب میشوند. این امر به شکلگیری یک رویه گمرکی مستقل با عنوان رویه انتقالی منجر شده است. مزیت اصلی این رویه آن است که بازرسی و تشریفات گمرکی در گمرک ترانشیپمنت انجام نمیشود و این تشریفات به گمرک مقصد نهایی موکول میگردد. چنین سازوکاری سرعت و کارایی حمل را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
تمایز ترانشیپمنت از تعویض کانتینر (کراساستاف)
ترانشیپمنت یکی از روشهای جابهجایی کالا در مسیر حمل است، اما تنها روش موجود نیست. تعویض کانتینر یا کراساستاف نمونهای متفاوت از این عملیات محسوب میشود.
در حمل کانتینری، گاه متصدی حمل در یک بندر یا ترمینال بینراهی، کالا را از یک کانتینر تخلیه و در کانتینر دیگری بارگیری میکند. این عملیات بهویژه در مورد کالاهای وارداتی یا صادراتی ایران، معمولاً در بندر جبلعلی امارات انجام میشود. محل انجام کراساستاف اغلب پارکهای لجستیکی است که خدمات متنوعی مانند بستهبندی، سوخترسانی و تخلیه و بارگیری ارائه میدهند.
کراساستاف از دو جهت اصلی با ترانشیپمنت تفاوت دارد. نخست آنکه این عملیات صرفاً در حمل کانتینری کاربرد دارد. دوم آنکه تعویض کانتینر معمولاً با افزایش ریسک خسارت به کالا همراه است و ممکن است به تغییر متصدی حمل نیز بینجامد. البته در تفسیر موسع، میتوان این عملیات را به دلیل تخلیه و بارگیری مجدد، واجد عناصر ترانشیپمنت نیز دانست.
تمایز ترانشیپمنت از حمل سراسری و چندوجهی
در برخی قراردادهای حمل، طرفین از ابتدا توافق میکنند که کالا در طول مسیر، توسط متصدیان مختلف یا با شیوههای متفاوت حمل جابهجا شود. این شیوهها تحت عنوان حمل سراسری یا حمل چندوجهی شناخته میشوند.
اگرچه در این شیوهها نیز انتقال کالا از یک وسیله حمل به وسیله دیگر صورت میگیرد، اما اغلب حقوقدانان و رویه قضایی، آن را از ترانشیپمنت متمایز میدانند. در حمل سراسری یا چندوجهی، انتقال بار جزء لوازم مورد توافق قرارداد است و رضایت صاحب کالا نسبت به آن مفروض تلقی میشود.
در مقابل، ترانشیپمنت معمولاً در نتیجه بروز خطر، حادثه فوقالعاده یا ضرورتهای پیشبینینشده انجام میگیرد. همین تفاوت، آثار عملی مهمی به همراه دارد. این آثار را باید در اعتبار شروط عدم مسئولیت متصدی حمل، نحوه توزیع هزینههای ترانشیپمنت و تعیین قانون حاکم بر آن جستوجو کرد.
البته در برخی بارنامهها، شرط آزادی ترانشیپمنت بهصراحت درج میشود. چنانچه در زمان توافق بر این شرط، محل انجام ترانشیپمنت نیز مشخص شده باشد، برخی محاکم چنین بارنامهای را در حکم بارنامه حمل سراسری تلقی کردهاند.
برگرفته و بازنویسی شده از مقالهُ انتقال بار میان وسایل حمل (ترانشیپمنت):بررسی اسباب و آثار آن در حقوق حمل ونقل
به قلم: دکتر مجتبی اشراقی آرانی
محل انتشار: فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی؛ دوره 11، ش 43